─░┼č K├Âpekleri & K├Âpek E─čitimi ve S├Âm├╝r├╝ Arg├╝man─▒

─░┼č K├Âpekleri & K├Âpek E─čitimi ve S├Âm├╝r├╝ Arg├╝man─▒

─░┼č k├ÂpekleriÔÇŽ Arama kurtarma operasyonlar─▒nda s─▒k├ža kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z; Belgian Malinois, Australian Shepherd Dog, Border Collie, Labrador Retriever, Golden Retriever, German Shepherd Dog, Taz─▒ diye adland─▒r─▒lan, ─▒rklar─▒na ├Âzg├╝ ak─▒lalmaz yetenekleri bulunan ve bu yeteneklere ba─čl─▒ i┼člerini yapmak ├╝zere i├žg├╝d├╝lerle donat─▒lm─▒┼č, pet olarak hayat─▒m─▒za girmeleriyle de mental/fiziksel enerjilerini do─čru y├Ânetmek ad─▒na insanlar taraf─▒ndan profesyonelce y├Ânlendirilmeye ba┼članm─▒┼č y├╝zlerce ─▒rkÔÇŽ  

Bir s├╝redir, bu hassas ve yo─čun bilgi birikimi/deneyim gerektiren konu hakk─▒nda fazlas─▒yla mesaj ve soru al─▒yor, bir t├╝rl├╝ a├ž─▒kl─▒k getirmeye f─▒rsat bulam─▒yordum. Uzun y─▒llard─▒r k├Âpek psikolojisi ve e─čitimi ├╝zerine yapt─▒─č─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒n verdi─či tecr├╝be ve bilgi do─črultusunda konuya 30 Ekim 2020 ─░zmir depremi ├╝zerinden a├ž─▒kl─▒k getirmek i├žin en do─čru zaman oldu─čuna karar verdim. ┼×imdi beraber i┼č k├Âpe─či (working line olarak adland─▒r─▒l─▒r) asl─▒nda nedir, neden s├Âm├╝r├╝ s├Âz konusu de─čildir, zorlama var m─▒d─▒r yoksa k├Âpek i┼čini severek mi yapmaktad─▒r inceleyelim. 

├ľncelikle k├Âpek anatomik olarak g├╝nde kilometrelerce ko┼čmak i├žin evrimle┼čmi┼č, rutinden ho┼članan, s├╝r├╝ halinde ya┼čamas─▒ gereken, mutlak bir lidere veya lider olmaya ihtiya├ž duyan, ─▒rklar─▒na g├Âre farkl─▒ g├Ârevlerde yetenekleri bulunan bir t├╝rd├╝r. Peki, insan b├Âylesine aktif bir t├╝r├╝, pet olarak himayesi alt─▒na al─▒p tasma takt─▒─č─▒nda o t├╝re ne olur? ─░nsana d├╝┼čen g├Ârev ve sorumluluklar bu noktada nelerdir? K├Âpe─čin psikolojisi bu durumdan nas─▒l etkilenir veya etkilenmemesi i├žin k├Âpek nas─▒l y├Ânlendirilmelidir hi├ž d├╝┼č├╝nd├╝n├╝z m├╝? 

K├Âpek, sadece besleyip ba┼č─▒n─▒ ok┼čamakla bitmeyecek kadar karma┼č─▒k ve bir o kadar da i├žg├╝d├╝leri do─črultusunda sevdi─či i┼či yapmaya, me┼čgul olmaya ihtiya├ž duyan bir t├╝rd├╝r. ├ľncelikle, k├Âpek psikolojisinde en ├Ânemli kilit noktalardan biri, s├╝r├╝ psikolojisini ve hiyerar┼čisini ger├žekten iyi taklit edebilmek ve rutinden ┼ča┼čmamakt─▒r. 

Bir k├Âpek s├╝r├╝s├╝nde ana ihtiya├žlar saati saatine ve rutin i┼čler. Rutinde bir sapma oldu─čunda ise s├╝r├╝ pani─če kap─▒l─▒r ve stres fakt├Âr├╝ devreye girer. 

En basitinden her sabah 9da k├Âpe─činizin mama kab─▒na koydu─čunuz maman─▒n saati gecikmeye ba┼člad─▒─č─▒nda (ki bu avlanman─▒n taklididir) k├Âpek ya┼čamsal faaliyetini s├╝rd├╝rmesi i├žin gerekli olan yiyece─či al─▒┼čt─▒─č─▒ saatte bulamay─▒nca anksiyete devreye girer ve beyne ÔÇśEyvah b├╝y├╝k bir problem varÔÇÖ alarm─▒ gitmeye ba┼člar. Bu basit gibi g├Âr├╝len rutin sapmalar s├╝r├╝ baz─▒nda d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde asl─▒nda b├╝y├╝k ├Âneme sahiptir. ├ç├╝nk├╝ s├╝r├╝s├╝ne av ve avlanma plan─▒ sa─člayamayan s├╝r├╝ liderinin & bireylerinin sonu a├ž─▒kt─▒r. Hiyerar┼či kavgalar─▒, g├╝├žten d├╝┼čme, s├╝r├╝n├╝n da─č─▒lmas─▒ yani ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir kaos.

Bir di─čer ├Ânemli konu ise her k├Âpek ─▒rk─▒n─▒n kendine has bir g├Ârevinin olmas─▒d─▒r. K├Âpek evlat edinirken size ev ortam─▒n─▒z─▒n, ya┼čam alan─▒n─▒z─▒n, aile d├╝zeninizin ve i┼č temponuzun nas─▒l oldu─čunun sorulmas─▒ da bu y├╝zdendir. Her ─▒rk eve ve aile ya┼čam─▒na uygun de─čildir. Bu y├╝zden kriterleri mutlaka g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak size uygun ─▒rk─▒n, ya da k─▒rma k├Âpe─čin se├žilmesi gerekir. Bar─▒na─ča d├╝┼čen ├žo─ču k├Âpe─čin hik├óyesi de genelde budur. Bilgisiz ve sorumsuzca evlat edinilen ├žok y├╝ksek enerjili ve ├žal─▒┼čma i├žg├╝d├╝s├╝yle dolu ─▒rklar sizin masaba┼č─▒ i┼č d├╝zeninize veya 1 saatlik tasmal─▒ y├╝r├╝y├╝┼člerinize uygun de─čildir. E─čilimli oldu─ču y├Ânde i┼č yapt─▒r─▒lmayan ─▒rklar ise psikolojik olarak ├ž├Âker. Koltuklar─▒n─▒z─▒ par├žalamaya, kuyruklar─▒n─▒ kovalamaya, kendi t├╝ylerini yolmaya ve durmaks─▒z─▒n havlamaya ba┼člarlar. Siz de bu davran─▒┼člar─▒ yaramazl─▒k olarak tan─▒mlar, ba┼ča ├ž─▒kamaz ve ├žaresizlikle ortada kal─▒rs─▒n─▒z. 

├ç├Âz├╝m asl─▒nda ├žok a├ž─▒k. ─░mk├ón─▒n─▒z varsa bir ├žal─▒┼čma k├Âpe─či (working dog) edinip onu kendi i┼čine y├Ânlendirirseniz sorunsuz bir birliktelik ya┼čars─▒n─▒z. E─čer yoksa ev hayat─▒na uygun bir ─▒rk veya ya┼čl─▒ bir k├Âpek tercih edebilirsiniz.

K├Âpekler yapt─▒klar─▒, e─čilimli olduklar─▒ i┼člere g├Âre gruplara ayr─▒l─▒r. ─░┼č k├Âpekleri, av k├Âpekleri, Refakat├ži k├Âpekler gibi.

En s─▒k tercih edilen i┼č k├Âpeklerini a├žarsak en ba┼čta benim de e─čitim verdi─čim ve beraber ya┼čad─▒─č─▒m, s├╝r├╝ g├╝tmede inan─▒lmaz performans ve ba┼čar─▒ g├Âsteren, arama kurtarma, iz s├╝rme ve k├Âpe─čin mental olarak da yorulmas─▒ gerekti─činden (Sadece fiziksel yorgunluk bu t├╝r hiperaktif ─▒rklara yetmiyor) frisbee & agility gibi sporlara y├Ânlendirilebilen, zek├ó/kavrayabilme/├Â─črenebilme s─▒ralamas─▒nda 1. S─▒rada yer alan Border collie ─▒rk─▒. 

├çevikli─či, ├╝st├╝n koku alma yetene─či ve y├╝ksek enerjisi sebebiyle arama kurtarma, polis ekiplerince tercih edilen Belgian Malinois ve German Shepherd Dog,

Aray─▒p bulma, gerekti─činde getirme (Retriever), sosyal bir karakteri olmas─▒, pati aralan─▒daki geni┼č perdeler sayesinde iyi y├╝zebilmesi ve insanlarla kurabildi─či y├╝ksek ba─č sebebiyle arama kurtarma i┼člerinde ├žo─čunlukla tercih edilen Golden Retriever, Labrador Retriever ─▒rklar─▒ arama kurtarmada g├Ârev almaktad─▒r.

Bu bahsetti─čim ─▒rklar arama kurtarma g├Ârevleri i├žin adeta bi├žilmi┼č kaftand─▒r. Sebebi ise i┼člere olan do─ču┼čtan gelen yetenekleri ve e─čilimleridir.

Peki, bu ├žocuklar─▒n e─čitim s├╝reci nas─▒l oluyor? Sorusu elbette akl─▒n─▒z─▒ kurcal─▒yordur. E─čitim asl─▒nda k├Âpek daha bebekken ba┼čl─▒yor ancak bebeklik kriteri ┼čart de─čil. Bar─▒naktan kurtar─▒lm─▒┼č bir k├Âpek de bu e─čitimlerden ge├žerek ba┼čar─▒ elde edebilir ancak hepsi de─čil.

E─čitmen, e─čitece─či k├Âpe─či ├Ânce anatomik y├Ânden sonra davran─▒┼č y├Ân├╝nden kendi bilgi ve tecr├╝beleri d├óhilinde incelemeye al─▒r. Tercih edilen karakter genelde di─čer karde┼člerinden veya birlikte oldu─ču k├Âpeklerden at─▒lgan, ├Âne ├ž─▒kan, etkilere ├žok abart─▒l─▒ ve dramatik tepkiler vermeyen, merakl─▒, yemek veya oyunca─ča olan ilgisi y├╝ksek olan k├Âpeklerden se├žilir.

Se├žim yap─▒ld─▒ktan sonra ├Âd├╝llendirme odakl─▒ e─čitim ba┼člar. Pozitif ├Âd├╝llendirme ve pozitif cezaland─▒rma (teknik olarak bir ceza bar─▒nd─▒rmaz ancak terim bu ┼čekilde isimlendirilmi┼čtir) sistemi kullan─▒l─▒r ki buradaki ├Âd├╝l ceza tabiri ┼ču ┼čekildedir.

K├Âpek do─čru bir davran─▒┼č yapt─▒─č─▒nda ├Âd├╝l├╝ olan oyunca─č─▒ veya yeme─či al─▒r. ─░stenmeyen davran─▒┼čta, e─čitmen bekleyerek k├Âpe─čin d├╝┼č├╝nmesine izin verir ve do─čruyu yapana kadar yiyecek veya oyuncak k├Âpe─če verilmez. Bu noktada kafalarda  ÔÇśE kopek a├ž m─▒ b─▒rak─▒l─▒yor?` sorusunun canlanmas─▒ muhtemel. Hay─▒r elbette. K├Âpe─čin ├žal─▒┼čma saatleri yemek saatlerine g├Âre ayarlan─▒r. Yani sabah kahvalt─▒s─▒/ak┼čam yeme─či e─čitim esnas─▒nda mama kab─▒na koyulmas─▒ yerine elle teker teker yedirilerek ├Âd├╝llendirme an─▒nda kullan─▒l─▒r. Zaten a├ž ve enerji a├ž─▒─č─▒ olan bir k├Âpekten arama kurtarma an─▒nda verim al─▒nmas─▒ s├Âz konusu de─čildir.

Negatif e─čitim konusuna gelirsek i┼č k├Âpeklerine kesinlikle negative e─čitim verilmesi tavsiye edilmez. ├ç├╝nk├╝ k├Âpek, e─čitmeninden korktu─ču i├žin do─čru davran─▒┼č─▒ zorunlu olarak g├Âsterme e─čilimine girer. Ancak bu e─čitim metodu uzun vadede psikolojik problemlere yol a├žaca─č─▒ndan tercih edilmez ki zaten yasal de─čildir. Ayr─▒ca negative e─čitim alm─▒┼č k├Âpe─čin enkaz ├žal─▒┼čmalar─▒nda yer almas─▒ s├Âz konusu de─čildir ├ž├╝nk├╝ bu ┼čekilde e─čitilmi┼č k├Âpekler en ufak uyarana dahi y├╝ksek tepkiler verirler. Negative e─čitim metodu yasal olmamas─▒na ragmen maalesef hala sirklerde vah┼či hayvanlar da dahil t├╝m hayvanlarda k─▒sa vadede h─▒zl─▒ ve ge├žici sonu├ž almak i├žin kullan─▒lan bir y├Ântemdir. Sirklerin yan─▒ndan dahi ge├žmeyin diye bas bas ba─č─▒rmam─▒z─▒n sebebi budur.

E─čitimin etikli─čine ve k├Âpeklerin zorla m─▒ e─čitime tabii tutuluyor konusuna da de─činip konuyu burada noktalamak istiyorum. Her ─▒rk─▒n bir yetene─či oldu─ču gibi her k├Âpe─čin de bir karakteri vard─▒r ve i┼č yapmak istemeyen k├Âpekler de elbette olacakt─▒r. Bu k├Âpekler ne kadar zorlan─▒rlarsa zorlans─▒nlar ba┼čar─▒l─▒ performans g├Âsteremeyeceklerdir ├ž├╝nk├╝ oyuncak ve yemek g├╝d├╝leri di─čer k├Âpeklerinki kadar geli┼čmi┼č de─čildir veya drivelar─▒ istenilen d├╝zeyde y├╝ksek de─čildir. Bu karakterdeki k├Âpekler zaten e─čitmenler taraf─▒ndan tercih edilmeyeceklerinden uygun bir ev/pet hayvan─▒ olarak bak─▒labilirler. Unutmay─▒n ki zaten e─čitmenlerin tercih etti─či karakterler e─čitim almaya daha d├╝nden raz─▒d─▒r. Yiyece─če, oyunca─ča, e─čitim alan─▒na ve e─čitmene olan ilgilerini, heveslerini g├Ârmek bunu kan─▒tlamaya fazlas─▒yla yeterlidir.

E─čer bir i┼č k├Âpe─činin sorumlulu─čunu alm─▒┼čsan─▒z s├╝r├╝ psikolojisini profesyonelce sim├╝le etmek zorundas─▒n─▒z demektir. K├Âpe─čin g├╝d├╝lerini k├Âreltip psikolojisini bozmamak, anksiyete yaratmamak ad─▒na mutlaka lideri olmal─▒s─▒n─▒z. ├ç├╝nk├╝ do─čada lideri belirsiz s├╝r├╝ler hep bir stress, bask─▒ ve kavga halindedir. Bahsetti─čim ─▒rklar ve geri kalan y├╝zlercesi kendi i├žg├╝d├╝leri ve yetenekleri do─črultusunda i┼člere y├Ânlendirmeli, mental ve fiziksel olarak yorulmal─▒, spor yapt─▒r─▒lmal─▒, i┼člerini rutin hale getirerek s├╝r├╝ davran─▒┼člar─▒ peki┼čtirilmeli ve tasmal─▒ y├╝r├╝y├╝┼člerin yetersiz kalaca─č─▒ bilinmelidir. Bunlar─▒ yaparken e─čer bir e─čitmene teslim ediyorsan─▒z do─čru e─čitim metodunun kullan─▒ld─▒─č─▒ndan emin olunmal─▒d─▒r.

K├Âpek e─čitimi, asl─▒nda k├Âpe─či istedi─činiz ┼čekilde yontmak de─čil, sizin s├╝r├╝s├╝nden kopard─▒─č─▒n─▒z k├Âpe─če yetenekleri do─črultusunda tekrardan liderlik g├Ârevlerini hat─▒rlatmak ve i┼člerini yapmas─▒na olanak sa─člaman─▒n ba┼čka bir tabiridir. E─čitimli k├Âpek mutlu k├Âpektir. Yorgun k├Âpek mutlu k├Âpektir. Televizyonda izledi─činiz enkazdan insan kurtaran k├Âpekler e─čitimin en ba┼č─▒nda enkaza saklanm─▒┼č oyuncaklar─▒n─▒ bularak e─čitilmeye ba┼člarlar. Bu sizin basit├že k├Âpe─činize at getir oyununu ├Â─čretmenize benzer. Sonra nesneler de─či┼čir. Topun yerini daha b├╝y├╝k nesneler, sonra k─▒yafetler, en son insanlar al─▒r. S├╝recin sonunda k├Âpek o insan─▒ sakland─▒─č─▒ yerden buldu─čunda ├Ânce oldu─ču yere yatarak veya havlayarak sinyal verir, sonras─▒nda e─čitmenin cebinden ├ž─▒kan topla ├Âd├╝llendirilece─čini bilerek e─čitmenine ko┼čar ve hepimizin g├Âz├╝n├╝ dolduran sahnelerin ya┼čanmas─▒nda ba┼črol├╝ oynar. Ve g├Ârevini saatlerce b─▒kmadan ayn─▒ heyecanla yapmas─▒n─▒n sebebi ba┼čar─▒ya ula┼čt─▒─č─▒nda ona verilecek topun bilincinde olmas─▒d─▒r.

─░┼č k├Âpeklerinin psikolojisinin fazlas─▒yla y├╝zeysel ayr─▒nt─▒lar─▒ bu ┼čekilde. Onlar zaten yetenekli olduklar─▒ konularda insanlar─▒n da yard─▒m─▒yla profesyonelle┼čirken hi├ž fark─▒nda olmadan kahraman olmaya devam ediyorlar. Bize de, i┼č k├Âpeklerinin yapt─▒klar─▒ bu g├Ârevde onlarla gurur duymak, e─čitim ser├╝veninin ger├žeklerini ve her kurtard─▒klar─▒ can i├žin ba┼člar─▒n─▒n ok┼čan─▒p hak ettikleri de─čerin fazlas─▒yla verildi─čini bilmek d├╝┼č├╝yor.

Zeynep Irmak Alpaslan
Instagram: irmak.nova
Twitter: acatinthe90s

─░lgili Makaleler

Palm Ya─č─▒ Nedir? Nas─▒l ├ťretilir? Neden Vegan De─čildir? Hayvanlara Ne Gibi Zararlar Verir ve Neden T├╝ketilmemelidir? ─░┼čte Palm Ya─č─▒ Sekt├Âr├╝ Ger├žekleri

Bilimsel ad─▒ 'Elaeis guineensis' olan ve bu palmiye a─čac─▒n─▒n meyvelerinden üretilen palmiye ya─č─▒, dayan─▒kl─▒, ucuz ve kolay ula┼č─▒l─▒r olmas─▒ nedeniyle günümüzün en çok kullan─▒lan bitkisel…

Yan─▒tlar