─░┼č K├Âpekleri & K├Âpek E─čitimi ve S├Âm├╝r├╝ Arg├╝man─▒

─░┼č K├Âpekleri & K├Âpek E─čitimi ve S├Âm├╝r├╝ Arg├╝man─▒

─░┼č köpekleri… Arama kurtarma operasyonlar─▒nda s─▒kça kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z; Belgian Malinois, Australian Shepherd Dog, Border Collie, Labrador Retriever, Golden Retriever, German Shepherd Dog, Taz─▒ diye adland─▒r─▒lan, ─▒rklar─▒na özgü ak─▒lalmaz yetenekleri bulunan ve bu yeteneklere ba─čl─▒ i┼člerini yapmak üzere içgüdülerle donat─▒lm─▒┼č, pet olarak hayat─▒m─▒za girmeleriyle de mental/fiziksel enerjilerini do─čru yönetmek ad─▒na insanlar taraf─▒ndan profesyonelce yönlendirilmeye ba┼članm─▒┼č yüzlerce ─▒rk…  

Bir süredir, bu hassas ve yo─čun bilgi birikimi/deneyim gerektiren konu hakk─▒nda fazlas─▒yla mesaj ve soru al─▒yor, bir türlü aç─▒kl─▒k getirmeye f─▒rsat bulam─▒yordum. Uzun y─▒llard─▒r köpek psikolojisi ve e─čitimi üzerine yapt─▒─č─▒m çal─▒┼čmalar─▒n verdi─či tecrübe ve bilgi do─črultusunda konuya 30 Ekim 2020 ─░zmir depremi üzerinden aç─▒kl─▒k getirmek için en do─čru zaman oldu─čuna karar verdim. ┼×imdi beraber i┼č köpe─či (working line olarak adland─▒r─▒l─▒r) asl─▒nda nedir, neden sömürü söz konusu de─čildir, zorlama var m─▒d─▒r yoksa köpek i┼čini severek mi yapmaktad─▒r inceleyelim. 

Öncelikle köpek anatomik olarak günde kilometrelerce ko┼čmak için evrimle┼čmi┼č, rutinden ho┼članan, sürü halinde ya┼čamas─▒ gereken, mutlak bir lidere veya lider olmaya ihtiyaç duyan, ─▒rklar─▒na göre farkl─▒ görevlerde yetenekleri bulunan bir türdür. Peki, insan böylesine aktif bir türü, pet olarak himayesi alt─▒na al─▒p tasma takt─▒─č─▒nda o türe ne olur? ─░nsana dü┼čen görev ve sorumluluklar bu noktada nelerdir? Köpe─čin psikolojisi bu durumdan nas─▒l etkilenir veya etkilenmemesi için köpek nas─▒l yönlendirilmelidir hiç dü┼čündünüz mü? 

Köpek, sadece besleyip ba┼č─▒n─▒ ok┼čamakla bitmeyecek kadar karma┼č─▒k ve bir o kadar da içgüdüleri do─črultusunda sevdi─či i┼či yapmaya, me┼čgul olmaya ihtiyaç duyan bir türdür. Öncelikle, köpek psikolojisinde en önemli kilit noktalardan biri, sürü psikolojisini ve hiyerar┼čisini gerçekten iyi taklit edebilmek ve rutinden ┼ča┼čmamakt─▒r. 

Bir köpek sürüsünde ana ihtiyaçlar saati saatine ve rutin i┼čler. Rutinde bir sapma oldu─čunda ise sürü pani─če kap─▒l─▒r ve stres faktörü devreye girer. 

En basitinden her sabah 9da köpe─činizin mama kab─▒na koydu─čunuz maman─▒n saati gecikmeye ba┼člad─▒─č─▒nda (ki bu avlanman─▒n taklididir) köpek ya┼čamsal faaliyetini sürdürmesi için gerekli olan yiyece─či al─▒┼čt─▒─č─▒ saatte bulamay─▒nca anksiyete devreye girer ve beyne ‘Eyvah büyük bir problem var’ alarm─▒ gitmeye ba┼člar. Bu basit gibi görülen rutin sapmalar sürü baz─▒nda dü┼čünüldü─čünde asl─▒nda büyük öneme sahiptir. Çünkü sürüsüne av ve avlanma plan─▒ sa─člayamayan sürü liderinin & bireylerinin sonu aç─▒kt─▒r. Hiyerar┼či kavgalar─▒, güçten dü┼čme, sürünün da─č─▒lmas─▒ yani ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir kaos.

Bir di─čer önemli konu ise her köpek ─▒rk─▒n─▒n kendine has bir görevinin olmas─▒d─▒r. Köpek evlat edinirken size ev ortam─▒n─▒z─▒n, ya┼čam alan─▒n─▒z─▒n, aile düzeninizin ve i┼č temponuzun nas─▒l oldu─čunun sorulmas─▒ da bu yüzdendir. Her ─▒rk eve ve aile ya┼čam─▒na uygun de─čildir. Bu yüzden kriterleri mutlaka göz önünde bulundurarak size uygun ─▒rk─▒n, ya da k─▒rma köpe─čin seçilmesi gerekir. Bar─▒na─ča dü┼čen ço─ču köpe─čin hikâyesi de genelde budur. Bilgisiz ve sorumsuzca evlat edinilen çok yüksek enerjili ve çal─▒┼čma içgüdüsüyle dolu ─▒rklar sizin masaba┼č─▒ i┼č düzeninize veya 1 saatlik tasmal─▒ yürüyü┼člerinize uygun de─čildir. E─čilimli oldu─ču yönde i┼č yapt─▒r─▒lmayan ─▒rklar ise psikolojik olarak çöker. Koltuklar─▒n─▒z─▒ parçalamaya, kuyruklar─▒n─▒ kovalamaya, kendi tüylerini yolmaya ve durmaks─▒z─▒n havlamaya ba┼člarlar. Siz de bu davran─▒┼člar─▒ yaramazl─▒k olarak tan─▒mlar, ba┼ča ç─▒kamaz ve çaresizlikle ortada kal─▒rs─▒n─▒z. 

Çözüm asl─▒nda çok aç─▒k. ─░mkân─▒n─▒z varsa bir çal─▒┼čma köpe─či (working dog) edinip onu kendi i┼čine yönlendirirseniz sorunsuz bir birliktelik ya┼čars─▒n─▒z. E─čer yoksa ev hayat─▒na uygun bir ─▒rk veya ya┼čl─▒ bir köpek tercih edebilirsiniz.

Köpekler yapt─▒klar─▒, e─čilimli olduklar─▒ i┼člere göre gruplara ayr─▒l─▒r. ─░┼č köpekleri, av köpekleri, Refakatçi köpekler gibi.

En s─▒k tercih edilen i┼č köpeklerini açarsak en ba┼čta benim de e─čitim verdi─čim ve beraber ya┼čad─▒─č─▒m, sürü gütmede inan─▒lmaz performans ve ba┼čar─▒ gösteren, arama kurtarma, iz sürme ve köpe─čin mental olarak da yorulmas─▒ gerekti─činden (Sadece fiziksel yorgunluk bu tür hiperaktif ─▒rklara yetmiyor) frisbee & agility gibi sporlara yönlendirilebilen, zekâ/kavrayabilme/ö─črenebilme s─▒ralamas─▒nda 1. S─▒rada yer alan Border collie ─▒rk─▒. 

Çevikli─či, üstün koku alma yetene─či ve yüksek enerjisi sebebiyle arama kurtarma, polis ekiplerince tercih edilen Belgian Malinois ve German Shepherd Dog,

Aray─▒p bulma, gerekti─činde getirme (Retriever), sosyal bir karakteri olmas─▒, pati aralan─▒daki geni┼č perdeler sayesinde iyi yüzebilmesi ve insanlarla kurabildi─či yüksek ba─č sebebiyle arama kurtarma i┼člerinde ço─čunlukla tercih edilen Golden Retriever, Labrador Retriever ─▒rklar─▒ arama kurtarmada görev almaktad─▒r.

Bu bahsetti─čim ─▒rklar arama kurtarma görevleri için adeta biçilmi┼č kaftand─▒r. Sebebi ise i┼člere olan do─ču┼čtan gelen yetenekleri ve e─čilimleridir.

Peki, bu çocuklar─▒n e─čitim süreci nas─▒l oluyor? Sorusu elbette akl─▒n─▒z─▒ kurcal─▒yordur. E─čitim asl─▒nda köpek daha bebekken ba┼čl─▒yor ancak bebeklik kriteri ┼čart de─čil. Bar─▒naktan kurtar─▒lm─▒┼č bir köpek de bu e─čitimlerden geçerek ba┼čar─▒ elde edebilir ancak hepsi de─čil.

E─čitmen, e─čitece─či köpe─či önce anatomik yönden sonra davran─▒┼č yönünden kendi bilgi ve tecrübeleri dâhilinde incelemeye al─▒r. Tercih edilen karakter genelde di─čer karde┼člerinden veya birlikte oldu─ču köpeklerden at─▒lgan, öne ç─▒kan, etkilere çok abart─▒l─▒ ve dramatik tepkiler vermeyen, merakl─▒, yemek veya oyunca─ča olan ilgisi yüksek olan köpeklerden seçilir.

Seçim yap─▒ld─▒ktan sonra ödüllendirme odakl─▒ e─čitim ba┼člar. Pozitif ödüllendirme ve pozitif cezaland─▒rma (teknik olarak bir ceza bar─▒nd─▒rmaz ancak terim bu ┼čekilde isimlendirilmi┼čtir) sistemi kullan─▒l─▒r ki buradaki ödül ceza tabiri ┼ču ┼čekildedir.

Köpek do─čru bir davran─▒┼č yapt─▒─č─▒nda ödülü olan oyunca─č─▒ veya yeme─či al─▒r. ─░stenmeyen davran─▒┼čta, e─čitmen bekleyerek köpe─čin dü┼čünmesine izin verir ve do─čruyu yapana kadar yiyecek veya oyuncak köpe─če verilmez. Bu noktada kafalarda  ‘E kopek aç m─▒ b─▒rak─▒l─▒yor?` sorusunun canlanmas─▒ muhtemel. Hay─▒r elbette. Köpe─čin çal─▒┼čma saatleri yemek saatlerine göre ayarlan─▒r. Yani sabah kahvalt─▒s─▒/ak┼čam yeme─či e─čitim esnas─▒nda mama kab─▒na koyulmas─▒ yerine elle teker teker yedirilerek ödüllendirme an─▒nda kullan─▒l─▒r. Zaten aç ve enerji aç─▒─č─▒ olan bir köpekten arama kurtarma an─▒nda verim al─▒nmas─▒ söz konusu de─čildir.

Negatif e─čitim konusuna gelirsek i┼č köpeklerine kesinlikle negative e─čitim verilmesi tavsiye edilmez. Çünkü köpek, e─čitmeninden korktu─ču için do─čru davran─▒┼č─▒ zorunlu olarak gösterme e─čilimine girer. Ancak bu e─čitim metodu uzun vadede psikolojik problemlere yol açaca─č─▒ndan tercih edilmez ki zaten yasal de─čildir. Ayr─▒ca negative e─čitim alm─▒┼č köpe─čin enkaz çal─▒┼čmalar─▒nda yer almas─▒ söz konusu de─čildir çünkü bu ┼čekilde e─čitilmi┼č köpekler en ufak uyarana dahi yüksek tepkiler verirler. Negative e─čitim metodu yasal olmamas─▒na ragmen maalesef hala sirklerde vah┼či hayvanlar da dahil tüm hayvanlarda k─▒sa vadede h─▒zl─▒ ve geçici sonuç almak için kullan─▒lan bir yöntemdir. Sirklerin yan─▒ndan dahi geçmeyin diye bas bas ba─č─▒rmam─▒z─▒n sebebi budur.

E─čitimin etikli─čine ve köpeklerin zorla m─▒ e─čitime tabii tutuluyor konusuna da de─činip konuyu burada noktalamak istiyorum. Her ─▒rk─▒n bir yetene─či oldu─ču gibi her köpe─čin de bir karakteri vard─▒r ve i┼č yapmak istemeyen köpekler de elbette olacakt─▒r. Bu köpekler ne kadar zorlan─▒rlarsa zorlans─▒nlar ba┼čar─▒l─▒ performans gösteremeyeceklerdir çünkü oyuncak ve yemek güdüleri di─čer köpeklerinki kadar geli┼čmi┼č de─čildir veya drivelar─▒ istenilen düzeyde yüksek de─čildir. Bu karakterdeki köpekler zaten e─čitmenler taraf─▒ndan tercih edilmeyeceklerinden uygun bir ev/pet hayvan─▒ olarak bak─▒labilirler. Unutmay─▒n ki zaten e─čitmenlerin tercih etti─či karakterler e─čitim almaya daha dünden raz─▒d─▒r. Yiyece─če, oyunca─ča, e─čitim alan─▒na ve e─čitmene olan ilgilerini, heveslerini görmek bunu kan─▒tlamaya fazlas─▒yla yeterlidir.

E─čer bir i┼č köpe─činin sorumlulu─čunu alm─▒┼čsan─▒z sürü psikolojisini profesyonelce simüle etmek zorundas─▒n─▒z demektir. Köpe─čin güdülerini köreltip psikolojisini bozmamak, anksiyete yaratmamak ad─▒na mutlaka lideri olmal─▒s─▒n─▒z. Çünkü do─čada lideri belirsiz sürüler hep bir stress, bask─▒ ve kavga halindedir. Bahsetti─čim ─▒rklar ve geri kalan yüzlercesi kendi içgüdüleri ve yetenekleri do─črultusunda i┼člere yönlendirmeli, mental ve fiziksel olarak yorulmal─▒, spor yapt─▒r─▒lmal─▒, i┼člerini rutin hale getirerek sürü davran─▒┼člar─▒ peki┼čtirilmeli ve tasmal─▒ yürüyü┼člerin yetersiz kalaca─č─▒ bilinmelidir. Bunlar─▒ yaparken e─čer bir e─čitmene teslim ediyorsan─▒z do─čru e─čitim metodunun kullan─▒ld─▒─č─▒ndan emin olunmal─▒d─▒r.

Köpek e─čitimi, asl─▒nda köpe─či istedi─činiz ┼čekilde yontmak de─čil, sizin sürüsünden kopard─▒─č─▒n─▒z köpe─če yetenekleri do─črultusunda tekrardan liderlik görevlerini hat─▒rlatmak ve i┼člerini yapmas─▒na olanak sa─člaman─▒n ba┼čka bir tabiridir. E─čitimli köpek mutlu köpektir. Yorgun köpek mutlu köpektir. Televizyonda izledi─činiz enkazdan insan kurtaran köpekler e─čitimin en ba┼č─▒nda enkaza saklanm─▒┼č oyuncaklar─▒n─▒ bularak e─čitilmeye ba┼člarlar. Bu sizin basitçe köpe─činize at getir oyununu ö─čretmenize benzer. Sonra nesneler de─či┼čir. Topun yerini daha büyük nesneler, sonra k─▒yafetler, en son insanlar al─▒r. Sürecin sonunda köpek o insan─▒ sakland─▒─č─▒ yerden buldu─čunda önce oldu─ču yere yatarak veya havlayarak sinyal verir, sonras─▒nda e─čitmenin cebinden ç─▒kan topla ödüllendirilece─čini bilerek e─čitmenine ko┼čar ve hepimizin gözünü dolduran sahnelerin ya┼čanmas─▒nda ba┼črolü oynar. Ve görevini saatlerce b─▒kmadan ayn─▒ heyecanla yapmas─▒n─▒n sebebi ba┼čar─▒ya ula┼čt─▒─č─▒nda ona verilecek topun bilincinde olmas─▒d─▒r.

─░┼č köpeklerinin psikolojisinin fazlas─▒yla yüzeysel ayr─▒nt─▒lar─▒ bu ┼čekilde. Onlar zaten yetenekli olduklar─▒ konularda insanlar─▒n da yard─▒m─▒yla profesyonelle┼čirken hiç fark─▒nda olmadan kahraman olmaya devam ediyorlar. Bize de, i┼č köpeklerinin yapt─▒klar─▒ bu görevde onlarla gurur duymak, e─čitim serüveninin gerçeklerini ve her kurtard─▒klar─▒ can için ba┼člar─▒n─▒n ok┼čan─▒p hak ettikleri de─čerin fazlas─▒yla verildi─čini bilmek dü┼čüyor.

Zeynep Irmak Alpaslan
Instagram: irmak.nova
Twitter: vetirmak

─░lgili Makaleler

Palm Ya─č─▒ Nedir? Nas─▒l ├ťretilir? Neden Vegan De─čildir? Hayvanlara Ne Gibi Zararlar Verir ve Neden T├╝ketilmemelidir? ─░┼čte Palm Ya─č─▒ Sekt├Âr├╝ Ger├žekleri

Bilimsel ad─▒ 'Elaeis guineensis' olan ve bu palmiye a─čac─▒n─▒n meyvelerinden üretilen palmiye ya─č─▒, dayan─▒kl─▒, ucuz ve kolay ula┼č─▒l─▒r olmas─▒ nedeniyle günümüzün en çok kullan─▒lan bitkisel…

Neden ve Nas─▒l Vegan Oldum?

“Bu uyan─▒┼č ├žok sanc─▒l─▒ oluyor ama inan─▒n bir daha g├Âzlerinizi kapatmak istemiyorsunuz. T├╝m bu zul├╝mlerin kar┼č─▒s─▒nda olmak, ya┼čam─▒ savunmak, ├╝├ž be┼č ki┼činin sizi yolunuzdan d├Ând├╝rmesine yeterli olmuyor.”

Yan─▒tlar