K├╝resel Is─▒nma ve Hayvan End├╝strisi

k├╝resel ─▒s─▒nma ve hayvan end├╝strisi

K├╝resel ─▒s─▒nma ve hayvan end├╝strisi aras─▒nda nas─▒l bir ili┼čki var? Siz et yedik├že, s├╝t i├žtik├že neler oluyor,  k├╝resel ─▒s─▒nmaya nas─▒l bir katk─▒ verdi─činizi bilmek ister misiniz?

S─▒nai hayvan ├žiftlikleri; et, s├╝t, yumurta gibi hayvansal ├╝r├╝nlerin kayna─č─▒n─▒ ve yeti┼čtirildikleri alanlar─▒ betimler. 

Ete dayal─▒ beslenme ile artan d├╝nya n├╝fusu ve daha fazla hayvan yeti┼čtiricili─či ve ├Âld├╝r├╝lmesi daha fazla metan gaz─▒, daha fazla temiz su kullan─▒m─▒, daha fazla ormans─▒zla┼čt─▒rma demek. Peki t├╝m bunlar ne demek?

─░nekler mideleri d├Ârt b├Âlmeden olu┼čan, gevi┼č getiren canl─▒lard─▒r. Sel├╝lozu sindirebilen sindirim sistemlerinde mutualist ya┼čayan bakteriler, bu ├Âzel sindirim i┼člemi sonucunda metan gaz─▒ ├╝retirler. ├ťretilen bu metan gaz─▒, ├╝retildi─či yerde durmaz ve osurmak eylemiyle atmosfere kar─▒┼č─▒r.

─░nsanlar taraf─▒ndan atmosfere sal─▒nan gazlar─▒n sera etkisi yaratmas─▒ sonucunda k├╝resel ─▒s─▒nma ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Hayvanc─▒l─▒k sekt├Âr├╝ antropojenik metan emisyonlar─▒n %25-40ÔÇÖ─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Bu de─čer enterik fermantasyon s├╝recinde gevi┼č getiren hayvanlar─▒n sel├╝lozu par├žalamas─▒ sonucu ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. K├╝resel ─▒s─▒nma olay─▒na bakt─▒─č─▒m─▒zda kar┼č─▒m─▒za ÔÇťsera gazlar─▒ÔÇŁ kavram─▒ ├ž─▒kar.

Sera gaz─▒ nedir? Sera gazlar─▒n─▒n d├╝nyam─▒za ne gibi etkileri var?

Sera gazlar─▒, sera etkisini destekleyen, atmosferde bulunan ve en ├žok ─▒s─▒ tutma ├Âzelli─čine sahip olan bile┼čiklerdir. D├╝nya atmosferi ├že┼čitli gazlardan olu┼čur. Ayr─▒ca k├╝├ž├╝k miktarlarda baz─▒ asal gazlar bulunmaktad─▒r. G├╝ne┼čten gelen ─▒┼č─▒nlar (─▒s─▒ ─▒┼č─▒nlar─▒/k─▒sa dalgal─▒ ─▒┼č─▒nlar), atmosferi ge├žerek yery├╝z├╝n├╝ ─▒s─▒t─▒r. Atmosferdeki gazlar, yery├╝z├╝ndeki ─▒s─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ tutar ve yery├╝z├╝n├╝n ─▒s─▒ kayb─▒na engel olurlar. Atmosferin, ─▒┼č─▒─č─▒ ge├žirme ve ─▒s─▒y─▒ tutma ├Âzelli─či vard─▒r. Atmosferin ─▒s─▒y─▒ tutma yetene─či sayesinde sular─▒n s─▒cakl─▒─č─▒ dengede kal─▒r. B├Âylece nehirlerin ve okyanuslar─▒n donmas─▒ engellenmi┼č olur. Bu ┼čekilde olu┼čan, atmosferin ─▒s─▒tma ve yal─▒tma etkisine “Sera etkisi” denir. Bu sera etkisi ile k├╝resel ─▒s─▒nma meydana geliyor. 

D├╝nya’da ba┼čl─▒ca sera etkisine neden olan gazlar %36-70 Su buhar─▒, %9-26 Karbon dioksit, %4-9 Metan ve %3-7 ile Ozon’dur. Sera gazlar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ kendi kendine olu┼čurken, bir k─▒sm─▒ da insanlar taraf─▒ndan ├╝retilir. Do─čal yollarla olu┼čan sera gazlar─▒ su buhar─▒, karbondioksit, metan, nitroz oksit ve ozon i├žerir. ─░nsan etkinlikleri sonucunda da bu gaz seviyelerine eklemeler olur ve bunun sonucunda da sera etkisi g├Âr├╝l├╝r.

Karbondioksite oranla 4 kat daha kuvvetli bir sera gaz─▒ olan metan─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ s─▒nai hayvan ├žiftliklerinden osuruk formunda sal─▒n─▒r. Ve s─▒nai hayvan ├žiftliklerindeki her ge├žen g├╝n n├╝fusu artan hayvanlar i├žin daha fazla m─▒s─▒r, daha fazla soya gereklidir. D├╝nyadaki verimli tar─▒m alanlar─▒n─▒n ├žo─ču hayvan yemi olarak kullan─▒lan m─▒s─▒r ve soya gibi ve dahas─▒ et verimini, s├╝t verimini artt─▒rmak i├žin geneti─či de─či┼čtirilmi┼č tah─▒l, m─▒s─▒r ve soya ekimi i├žin kullan─▒l─▒yor. Bu m─▒s─▒r ve soyalar bir zamanlar─▒n balta girmemi┼č ormanlar─▒na balta sokmu┼č ve balta girmi┼č ormalara daha fazla balta sokacak ormans─▒zla┼čt─▒rma eylemlerinin devam etmesi demektir. Ta ki kesecek a─ča├ž kalmayana dek.

End├╝striyel hayvanc─▒l─▒k ormans─▒zla┼čt─▒rma ile biyolojik t├╝r ├že┼čitlili─čin azalmas─▒na hatta yok olmas─▒na, topra─č─▒n bozulmas─▒na, iklim de─či┼čikli─čine, hava kirlili─čine, su kirlili─čine ve gelece─čin su sava┼člar─▒na ├Ânc├╝l├╝k etmektedir. Hala et yemeye, s├╝t i├žmeye devam m─▒? 

┼×imdi verilere bakal─▒m:

Ormans─▒zla┼čt─▒rma

GreenpeaceÔÇÖin ÔÇťSlaughtering the AmazonÔÇŁ adl─▒ raporu, d├╝nyadaki y─▒ll─▒k ormans─▒zla┼čman─▒n %14ÔÇÖl├╝k bir oranla en b├╝y├╝k sorumlusunun, BrezilyaÔÇÖdaki Amazon ormanlar─▒n─▒n, hayvanc─▒l─▒k i├žin katledilmesi oldu─čunu ortaya koyuyor. 2003 y─▒l─▒ndan bu yana 70.000 kilometrekare alan yak─▒ld─▒. Buna di─čer hayvanc─▒l─▒k yap─▒lan b├Âlgelerdeki daha ufak ├žapl─▒ orman yakmalar/kesimler de eklenince, rakamlar daha da b├╝y├╝yor. Ormanlar─▒n yak─▒lmas─▒yla a├ž─▒lan tar─▒m alanlar─▒n─▒n %80ÔÇÖinde hayvanc─▒l─▒kta yem olarak kullan─▒lmak ├╝zere soya yeti┼čtirildi─či ve bu sekt├Âr├╝n k├Âle ticaretini hala s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ ÔÇťEating up the AmazonÔÇŁ adl─▒ bir ba┼čka raporda a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒.

Ya─čmur ormanlar─▒n─▒n yok edilmesi sonucunda her y─▒l 1.000 hayvan t├╝r├╝n├╝n soyu t├╝keniyor.

Su, Ekilebilir Alanlar ve A├žl─▒k

D├╝nyaÔÇÖda yap─▒lan toplam tah─▒l ticaretinin y├╝zde ellisi hayvan besini ya da biyolojik yak─▒tlar i├žin ger├žekle┼čtiriliyor. Bu konuyla ilgili olarak, Birle┼čmi┼č Milletler Yiyecek El├žisi, bir milyar insan a├žl─▒k ├žekerken, 100 milyon ton tah─▒l ve m─▒s─▒r─▒n biyo-yak─▒t ama├žl─▒ kullan─▒m─▒ i├žin ÔÇťinsanl─▒k su├žuÔÇŁ tan─▒m─▒n─▒ yapt─▒.

Peki, her sene ├╝retilen 756 milyon ton tah─▒l ve m─▒s─▒r ile 220 milyon ton soyan─▒n, 1,5 milyardan fazla insana yeterince besin sa─člayabilecekken, ├žok daha az insan─▒n t├╝ketimi i├žin yeti┼čtirilen hayvanlara yem olarak kullan─▒lmas─▒ nedir? Bu verimsiz besin politikas─▒ sonucu fakir ├╝lkelerdeki yiyecek fiyatlar─▒ artmakta ve aradaki u├žurum a├ž─▒lmaktad─▒r.

Milyonlarca insan─▒n ├Âl├╝mc├╝l bir a├žl─▒k ├žekti─či Afrika ├╝lkeleri, geli┼čmi┼č ├╝lkelerde ya┼čayan insanlar─▒n sofralar─▒n─▒ s├╝sleyecek hayvanlar─▒n daha da ┼či┼čmanlat─▒lmas─▒ i├žin, geli┼čmi┼č ├╝lkelere tah─▒l ihra├ž ediyorlar. Eti i├žin yeti┼čtirilen hayvanlar, verilere g├Âre AfrikaÔÇÖda ├╝retilen m─▒s─▒r ve tah─▒llar─▒n y├╝zde 70ÔÇ▓ini t├╝ketiyor.

ÔÇťZengin d├╝nya et t├╝kettik├že, fakir ├╝lkelerin a├žl─▒k sorunu asla bitmeyecek.ÔÇŁ

40,4 d├Ân├╝m arazi sadece 20 ki┼čiye yetecek kadar s─▒─č─▒r eti ├╝retirken, asl─▒nda 240 ki┼čiyi beslemeye yetecek kadar bu─čday ├╝retebilir.

Sadece AmerikaÔÇÖda t├╝ketilen toplam suyun yar─▒s─▒, bu hayvanlar─▒n yeti┼čtirilmesine harcan─▒yor. Bir kilo biftek i├žin 13 000 ÔÇô 100 000 litre aras─▒nda su kullan─▒l─▒yor.

1 kilo et 190 metrekare alan ve en az 105.000 litre su gerektiriyor. 1 kilo soya fas├╝lyesi ise sadece 16 metrekare alan ve 9.000 litre su gerektiriyor. Yani 1 kilo et ├╝retmek i├žin kullan─▒lan alan ve su ile, 12 kilo soya fas├╝lyesi veya 8,5 kilo m─▒s─▒r ├╝retilebilir. Ve bu se├žim ├žift├žiye, ve d├╝nyaya, 95.000 litrelik bir su kazanc─▒ sa─člar.

Sadece su ve alan da de─čil, toplamda hayvanc─▒l─▒k sonucu elde edilen etin sundu─ču enerji, o etin ├╝retiminde harcanan enerjinin yedide biri! Yani 1 kilo et elde etmek i├žin, 7 kilo etlik bir enerji harc─▒yoruz! Geriye kalan 6 kilo ziyan oluyor!

AmerikaÔÇÖdaki y─▒ll─▒k et t├╝ketimi senede 935 kilo. Earth Policy Institute hesaplamalar─▒na g├Âre, e─čer ├çinÔÇÖde ┼čuanda 291 kg olan y─▒ll─▒k et t├╝ketimi Amerika ile ayn─▒ noktaya yani 935 kiloya ├ž─▒karsa, 2031 y─▒l─▒nda d├╝nyan─▒n ├╝├žte ikisinde sadece hayvanlara yem olmak ├╝zere ├╝r├╝n ekilmesi gerekecek. Bu t├╝ketim oran─▒n─▒n t├╝m d├╝nyaya yay─▒lmas─▒ durumunda ise, d├╝nya yetmez hale gelecek, b├Âyle bir durumda gerekecek hayvan yemi i├žin 2 adet d├╝nya gezegeni gerekecek!

K├╝resel Is─▒nma

Hayvan yeti┼čtiricili─činin ve et ├╝retiminin, global ─▒s─▒nman─▒n en ├Ânemli sebeplerinden oldu─čunu s├Âyleyenler aras─▒nda FAO (Yiyecek ve Tar─▒m Organizasyonu), WHO (D├╝nya Sa─čl─▒k ├ľrg├╝t├╝) ve IPCC (─░klim de─či┼čikli─či ├╝zerine h├╝k├╝metler-aras─▒ panel) gibi d├╝nyan─▒n ├Ânde gelen ├ževre kurulu┼člar─▒ yer al─▒yor. ├ç├╝nk├╝ atmosfere sal─▒nan sera gaz─▒n─▒n be┼čte biri, hayvanc─▒l─▒ktan kaynaklanmaktad─▒r. K├╝resel ─▒s─▒nma enerji t├╝ketiminden sonra 2. nedeni (Ara├žlarsa 3. s─▒rada gelmekte).

Hayvan end├╝strisi, Birle┼čmi┼č Milletler raporlar─▒na g├Âre ise sera gaz─▒ emisyonunun %18ÔÇÖinden sorumlu, t├╝m ula┼č─▒m sekt├Âr├╝nden %40 daha fazla karbon sal─▒n─▒m─▒nda bulunarak bug├╝n iklim de─či┼čikli─činin 1 numaral─▒ sorumlusu.

Et yiyen biri, vegan birinden 7 kat daha fazla sera gaz─▒ ├╝retiyor.

Kirlilik

Sadece AmerikaÔÇÖdaki hayvan ├žiftliklerinin ├╝retti─či kirlilik (saniyede 40ton!), t├╝m Amerikan halk─▒n─▒n ├╝retti─či kirlili─čin 130 kat─▒. Sadece bir hayvan ├žiftli─či tek ba┼č─▒na bir ┼čehrin d─▒┼čk─▒s─▒n─▒ ├╝retiyor. Ve hayvanc─▒l─▒kta kanalizasyon sistemi yokÔÇŽ Dolay─▒s─▒yla ├žiftlikler, ├Âzellikle de bal─▒k ├žiftlikleri, sadece kirlili─čin ve d├╝nya topra─č─▒n─▒n ve sular─▒n─▒n bozulmas─▒n─▒n de─čil, canl─▒ ├že┼čitlili─činin azalmas─▒n─▒n da en ├Ânemli etkenlerinden.

├ľrne─čin, 60 000 tavukluk ÔÇťk├╝├ž├╝kÔÇŁ bir fabrikan─▒n haftada ├╝retti─či d─▒┼čk─▒ 82 ton. Daha 1980 y─▒l─▒nda HollandaÔÇÖda ├╝retilen y─▒ll─▒k 94 milyon tonluk d─▒┼čk─▒n─▒n ancak yar─▒s─▒ toprak taraf─▒ndan so─čurulabiliyor, geri kalan─▒ do─čal su rezervlerini ve ekosistemi kirletiyordu. Bu oran ┼čuanda hesaplamalar─▒n ├Âtesinde bir noktadad─▒r.

├ťretilen bu hayvan d─▒┼čk─▒s─▒n─▒n i├žinde amonyak, metan, hidrojen s├╝lfat, karbon monoksit, siyan├╝r, fosfor, nitrat, ve a─č─▒r metaller ile hastal─▒k sebebi olan 100ÔÇÖden fazla mikrobik patojenler bulunuyor. Ayr─▒ca ├╝retilen kirlilikte sadece d─▒┼čk─▒ da yok, ba┼čkaca, ├Âl├╝ hayvanlar, do─čum kal─▒nt─▒lar─▒ (plasenta vs) kusmuk, kan, idrar, antibiyotik ┼č─▒r─▒ngalar─▒, b├Âcek zehiri ┼či┼čeleri par├žalar─▒, k─▒l, iltihap ve v├╝cut par├žalar─▒ÔÇŽ

T├╝m bu pislik topra─ča ve sulara kar─▒┼č─▒yor, amonyak ve hidrojen s├╝lfat gibi gazlar havaya sal─▒n─▒yor. D├╝nyadaki tatl─▒ su kaynaklar─▒ hayvanc─▒l─▒─č─▒n ├╝retti─či bu kirlilik y├╝z├╝nden giderek daha fazla oranda yok oluyor. Bu b├Âlgelerdeki bal─▒klar ya t├╝kenmi┼č ya da tehlikeli boyutta azalm─▒┼č oranda.

End├╝striyel ├žiftliklerden kaynakl─▒ toprak yap─▒s─▒ bozulmalar─▒n─▒n mali y├╝k├╝ ise sadece AmerikaÔÇÖda 26 milyar dolar.

Salg─▒n Hastal─▒klar

Tarihteki ilk b├╝y├╝k gribal salg─▒n 1928ÔÇÖdeki ─░spanyol gribidir (H5N1). D├╝nyan─▒n d├Ârtte birinin hasta oldu─ču bu salg─▒nda 50-100 milyon aras─▒ insan ├Âld├╝. Sadece haftalar i├žinde. ├ťstelik sadece ├žok gen├ž ve ya┼čl─▒lar─▒ de─čil, 25-29 ya┼č aras─▒nda etkili olup ya┼č ortalamas─▒n─▒ 37ÔÇÖye d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝.

Nitekim grip, alerji ve ast─▒m hastal─▒klar─▒ oran─▒, genetik m├╝dahaleye u─čram─▒┼č olan hayvanlar─▒n yeti┼čtirilip t├╝ketilmesiyle paralel olarak artm─▒┼č durumda.

Virolojist Robert Webster, t├╝m griplerin ku┼č orijinli oldu─čunu ortaya koymu┼čtur. Ku┼člar kendileri hasta olmay─▒p bu vir├╝sleri ta┼č─▒yorlar. Bu vir├╝slerin insanlara da bula┼čabilmeleri i├žin gereken mutasyon (genetik de─či┼čimler) ise end├╝striyel hayvanc─▒l─▒k sayesinde oluyor. ├ľzellikle domuzlar, hem ku┼č hem de insan griplerinden etkilenebiliyorlar.

─░ddialara g├Âre ku┼člardan ald─▒klar─▒ grip vir├╝sleri insanlar─▒ da etkileyebilen bir ┼čekilde domuzlar ├╝zerinden evrimle┼čip insanlara ge├žebiliyor. Nitekim domuz ├žiftliklerindeki korkun├ž ko┼čullar─▒n ├╝stesinden gelip kesim a┼čamas─▒na gelebilen domuzlar─▒n %30 ila %70 aras─▒, yani ortalama yar─▒s─▒, bu a┼čamaya geldiklerinde solunum hastas─▒ oluyorlar. Domuzlardaki yayg─▒n ├╝st solunum yollar─▒ enfeksiyonlar─▒, grip vir├╝slerinin geli┼čmesinin en ├Ânemli zeminini olu┼čturuyor.

├çiftliklerin arz ettikleri bir ba┼čka tehlike, hem a┼č─▒r─▒ kirlilik hem de hayvanlara yap─▒lan a┼č─▒r─▒ antibiyotik y├╝klemeleri y├╝z├╝nden diren├ž g├Âsteren patojenler. Mikroplar gittik├že daha g├╝├žl├╝ hale geliyorlar.

Umar─▒m bu yaz─▒mda k├╝resel ─▒s─▒nma ve hayvan end├╝strisi aras─▒nda nas─▒l bir ili┼čki oldu─čunu aktarabilmi┼čimdir. E─čer bu konuda akl─▒n─▒za tak─▒lan, merak etti─činiz veya sormak istedi─činiz bir ┼čey varsa l├╝tfen ├žekinmeden bana yaz─▒n.

#D├╝nyam─▒z─▒ kurtar,vegan ol!

─░lgili Makaleler

Yan─▒tlar